Pierwsza wizyta Wojciecha Bogusławskiego w Kaliszu
W drewnianej „nędznej budzie” położonej nad kanałem Babinki, na terenie zabudowań po Zakonie św. Ducha, odbywa się pierwszy spektakl warszawskiego Teatru Narodowego Wojciecha Bogusławskiego. Aktorzy inaugurują kaliskie występy komedią Colmana-Zieglera „Ton wielkiego świata i dobre serce”.
Budowa gmachu nad kanałem Babinki
Staraniem Wojciecha Bogusławskiego nad kanałem Babinki powstaje nowy, drewniano-murowany (tzw. mur pruski) budynek sceniczny, który mógł pomieścić około pięciuset widzów.
Wojciech Bogusławski zakłada kaliski Teatr
Na scenie nad kanałem Babinki kompania Wojciecha Bogusławskiego wystawiła ok. 235 przedstawień, prezentując 310 sztuk.
Pierwszy budynek teatru nad Prosną
Między korytem rzeki Prosny a rogatką rypinkowską (nieistniejącą), tj. w miejscu odpowiadającym lokalizacji współczesnego teatru, przedsiębiorca prywatny Jakub Lubiejewski wznosi nowy, drewniany budynek sceniczny. Był to pierwszy z trzech teatrów postawiony w tym miejscu, tj. przy wejściu do Parku Miejskiego. Scena tego budynku otwierała się bezpośrednio na park.
Gmach teatru przechodzi remont
W związku z przygotowaniami do spotkania w Kaliszu cara Rosji i króla Prus władze miasta odkupują teatr nad Prosną i przeprowadzają kapitalny remont sceny. Za wyposażenie i scenografie (dla Kalisza powstało kilka zestawów) odpowiadał Antoni Sacchetti, dekorator Warszawskich Teatrów Rządowych.
Zjazd monarchów
Na rozpoczęcie zjazdu monarchów w Kaliszu car Mikołaj I i jego gość, król pruski Fryderyk Wilhelm III oglądają w teatrze nad rzeką spektakl w wykonaniu artystów, w tym tancerzy i baletmistrzów, scen warszawskich i berlińskich. Koronowane głowy zasiadły na widowni w loży cesarskiej.
Pierwszy pożar teatru
W przypadkowo zaprószonym ogniu płonie zrujnowany teatr zjazdowy.
Teatr letni
W mieście działa kilka prywatnych scen, w tym kupca Neumana Golińskiego, który przerabia dawną ujeżdżalnię w al. Józefiny na teatr letni
Komitet Budowy Teatru Miejskiego
Pod kierunkiem gubernatora kaliskiego Michała Piotrowicza Daragana oraz z udziałem prezydenta Mieczysława Grąbczewskiego zawiązuje się Komitet Budowy Teatru Miejskiego.
Pożyczka na budowę teatru
Car Mikołaj II zatwierdza pożyczkę dla Miasta Kalisza w wysokości 35 tys. rubli na budowę teatru (kolejna na 30 tys. rubli zostanie zaciągnięta trzy lata później).
Kamień węgielny
Po wytyczeniu fundamentów odbyła się uroczystość położenia kamienia węgielnego pod nową budowę (będzie to drugi teatr leżący nad kanałem rzeki Prosny). Nad całością inwestycji czuwał inżynier gubernialny Józef Chrzanowski, autor architektonicznego projektu teatru.
Inauguracja nowej sceny
Inauguracja działalności sceny kaliskiej z udziałem generał-gubernatora Warszawy księcia Aleksandra Konstantinowicza Imerytyńskiego, władz guberni i miasta Kalisza. Ze względu na swoją architekturę i luksusowe wyposażenie nowy teatr został nazwany „pałacem wróżek”.
Drugi pożar teatru
Podpalony przez pruskie wojsko w czasie bombardowania śródmieścia płonie „pałac wróżek”.
Uchwała o budowie nowego gmachu
Radni kaliscy podejmują decyzję, że kolejny budynek sztuk sceniczny powstanie według planów arch. Czesława Przybylskiego, twórcy Teatru Polskiego w Warszawie. Nowy gmach wchłonie część murów teatru spalonego w czasie I wojny światowej.
Nowy projekt gmachu
Czesław Przybylski przywozi do Kalisza gotowe plany nowego teatru
Kamień węgielny
W czasie wizyty w Kaliszu działacza ruchu ludowego i niepodległościowego Wincenta Witosa powstaje fotografia, na której widać nieotynkowane mury współczesnego teatru (chronologicznie trzeciego przy wejściu do Parku Miejskiego).
Towarzystwo Przyjaciół Teatru
Gmach nad rzeką stoi nieukończony. Kaliszanie zawiązują Towarzystwo Przyjaciół Teatru. Była to jedna z kilku społecznych inicjatyw, które miały wspomóc magistrat w pozyskiwaniu funduszy na rzecz dokończenia budowy miejskiej sceny.
Pozyskanie funduszy
Powstaje Towarzystwo Miłośników Sceny w Kaliszu, które zakłada Złotą Księgę darczyńców kaliskiego teatru. Znaleźli się wśród nich przedstawiciele elit, prawnicy, przedsiębiorcy, oficerowie oraz mnisterstwo wyznań religijnych i oświecenia publicznego, które złożyło składkę „dzięki poparciu ministra dr. Czerwińskiego Sławomira”(minister poprzez lata szkolne był związany z Kaliszem). TMS nawiązuje współpracę z wybitnym twórcą architektury modernistycznej Juliuszem Żórawskim.
Zmiana planów architektonicznych
Pobyty w mieście architekta Juliusza Żórawskiego, który przeprojektowuje rozwiązania teatralnych wnętrz.
Ostatnie prace nad wykończeniem gmachu
Wyposażenie wnętrz nowej sceny miejskiej projektuje arch. Roman Schneider; kierownikiem budowy teatru zostaje arch. Witold Wardęski
Wybór patrona Teatru
Rada miasta aprobuje wybór Wojciecha Bogusławskiego na patrona odbudowanego „przybytku muz”
Spektakl inauguracyjny
Komedią „Pan Damazy” J. Blizińskiego w reż. Iwo Galla, dyrektora nowej sceny, rozpoczyna działalność Teatr im. Wojciecha Bogusławskiego w Kaliszu
Pierwszy teatr Bogusławskiego w Kaliszu budowano 11 dni – w miejscu wspomnianej (słowami samego Bogusławskiego) „nędznej budy bez żadnej wygody i ozdób”.
Biel modernistów
Teatr im. Wojciecha Bogusławskiego w Kaliszu należy do jednych z najciekawszych budynków scenicznych w Polsce. Scena położona nad brzegiem rzeki, przy wejściu do Parku Miejskiego, z wystawną kolumnadą w fasadzie optycznie zamyka bieg reprezentacyjnej alei Wolności (dawniej Józefiny). Trudno o lepszą ekspozycję. Gmach w pierwszych latach odzyskania niepodległości zaprojektował Czesław Przybylski, wybitna postać polskiej architektury związana z Politechniką Warszawską, natomiast koncepcję rozwiązania wnętrz opracował inny sławny modernista Juliusz Żórawski, twórca m.in. przedwojennych kin stolicy. W efekcie połączenia tych dwóch koncepcji w Kaliszu powstał budynek, który zaskakuje widza. Jasna, neoklasycystyczna bryła kryje nowocześnie przemyślaną przestrzeń użytkową, czytelnie nawiązującą do modnego w latach 30. XX w. stylu okrętowego (streamline). W układzie komunikacyjnym parteru, idąc od najwyżej położonego holu z kasą, widz przechodzi przez właściwe foyer z motywem relingów w barierkach, do najniżej, jakby pod pokładem, schowanej szatni. Obszerna widownia z dwoma balkonami o płynnym przepływie linii nosi natomiast echa stylu art déco (nie istnieje już dekoracyjny plafon o wykroju muszli). Wyposażeniem oryginalnych wnętrz zajął się arch. Roman Schneider, projektant mebli i artysta ceramik. W sumie, licząc od pierwszych projektów do pierwszej premiery, prace trwały siedemnaście lat. Dlaczego tak długo? Zniszczonemu w czasie I wojny światowej miastu brakowało pieniędzy. Oprócz pożyczek i subwencji rządowych w ukończeniu prestiżowej inwestycji pomogli kaliszanie, którzy sięgnęli do własnych kieszeni. Dzisiaj wystarczy spojrzeć na opaski teatralnych okien zdobione motywem czaszek owczych (aegikranion), aby być pewnym, że znajdujemy się w miejscu poświęconym bóstwom, w tym przypadku sztuki.
Róż „pałacu wróżek”
Teatr modernistów powstał częściowo w zarysie murów starszej budowli, którą otwarto w lipcu 1900 r. Scena istniejąca do Wielkiej Wojny, w opisach prasowych porównywana do „pałacu wróżek” i „bomboniery ozdobionej pluszem”, miała kolor bladoróżowy. W takich barwach utrzymano ściany jej wnętrza dekorowane pozłacanymi gipsaturami. Projekt budynku powstał w biurze inżyniera gubernialnego arch. Józefa Chrzanowskiego, który wspólnie ze współpracownikami nadał teatrowi okresu fin de siècle postać arystokratycznej rezydencji utrzymanej w stylu modnego „Odrodzenia”, czyli włoskiej architektury nowożytnej. Majestatyczna kolumnada przed wejściem zastępuje dawny podjazd. Trzeba przypomnieć, że „automobile” zaczęły zwyciężać miejską przestrzeń dopiero w międzywojniu. Do tego czasu publiczność, w tym ziemianie z okolicznych majątków, przybywała na wieczorne spektakle powozami (przedstawienia rozpoczynały się o godzinie 21.00), a mieszkańcy miasta docierali tutaj dorożkami. Wsparty na filarach podjazd pełnił wtedy także funkcję praktyczną. Powyżej rozciągał się taras, z którego widzowie w czasie antraktów mogli podziwiać uroki parkowej okolicy (przestrzeń dawnego tarasu dzisiaj zajmuje sala im. W. Bogusławskiego). Po dawnym „pałacu sztuki” we współczesnej tkance budynku pozostały loże ulokowane przy proscenium. Warto pamiętać o Sławie. Do wybuchy kolejnej wojny tylną elewację zdobiła figura uskrzydlonej postaci, zamówiona w Charlottenburgu, która także pochodziła ze spalonego teatru.
Arcyciekawe są okoliczności powstania tamtego budynku. Przedsięwzięcie udało się zrealizować, dzięki umiejętnej grze politycznej prowadzonej przez wytrawnego rosyjskiego urzędnika Michała Piotrowicza Daragana, gubernatora kaliskiego. Kalisz do rozpoczęcia pierwszej wojny światowej miał bowiem status nie tylko miasta gubernialnego, ale także granicznego w imperium rosyjskiego cara. Głównie z tego powodu przez trzy tygodnie sierpnia 1914 r. był systematycznie niszczony. Miasto bombardowano, a dopełniając obraz lokalnej apokalipsy żołnierze wypalali poszczególne domy wiechciami rozżarzonej słomy. Z budowli publicznych w tamtym ogniu spłonęły ratusz i „pałac wróżek” nad rzeką.
Zieleń scenografii
Pierwszy scena nad rzeką powstała jeszcze wcześniej. W 1829 r. drewniany teatr, wówczas przy rogatce miasta, postawił przedsiębiorczy woźny miejscowego trybunału Jakub Lubiejewski. Niewiele wiadomo na temat wyglądu tego przybytku z wyjątkiem jednego szczegółu: obiekt miał przesuwaną ścianę tylną, za którą otwierała się naturalna sceneria parkowa wykorzystywana do wystawiania sztuk letnią porą.
Przedsięwzięcie Lubiejewskiego dało początek teatrowi zjazdowemu znanemu już z kilku opisów, rysunków i litografii. Szykując się do przywitania nad Prosną cara rosyjskiego Mikołaja I i króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III, miasto w 1835 r. odkupiło „parkową” scenę i rozpoczęło jej kapitalny remont prowadzony pod kierownictwem gen. Józefa Rautenstraucha, prezesa Warszawskich Teatrów Rządowych. Gmach po modernizacji pozostał wprawdzie drewniany, ale otynkowane ściany mogły sprawiać wrażenia solidnych kamiennych murów. Fasadę ozdobił klasyczny portyk wsparty, jak dzisiejsza kolumnada, na podporach z jońskimi kapitelami (współczesne mają dodane kwietne girlandy). Widownia odwzorowywała hierarchię społeczną z najwyżej umieszczoną lożą cesarską. W tejże podczas zjazdu monarchów zasiadły koronowane głowy, aby obejrzeć spektakl złożony z występów aktorskich i popisów baletowych. Kulisy, kurtynę z motywem anioła i kilka kompletów dekoracji wykonał scenograf cara, słynny wenecjanin Antoni Sacchetti. Gmach jeszcze przez kilkanaście lat służył przejezdnym trupom aktorskim, choć nieremontowany z roku na rok coraz bardziej chylił się ku upadkowi. Jego zły stan pogłębiły wylewy pobliskiej rzeki. Definitywnie ruina pamiętająca cesarzy przestała istnieć pewnej wiosennej niedzieli 1858 r., kiedy „doszczętnie” spłonęła.
Ton Bogusławskiego
Przez kolejne dekady miasto nie miało własnego teatru, co nie oznacza, że kaliszanie nie oglądali przedstawień. Do otwarcia „pałacu sztuki” w 1900 r. inicjatywa należała do prywatnych przedsiębiorców, którzy w obrębie alei Józefiny prowadzili kilka scen letnich i operetkowo-kabaretowych. Tradycji – jeszcze nieformalnie – patronował założyciel warszawskiego Teatru Narodowego Wojciech Bogusławski, który 2 sierpnia 1800 r. komedią Colmana-Zieglera „Ton wielkiego świata i dobre serce” zainaugurował występy swojego zespołu w Kaliszu. Pierwsze przedstawienia odbywały się w „nędznej budzie bez żadnej wygody i ozdób” stojącej na terenie dawnych zabudowań Zakonu św. Ducha (duchaków) położonych przy Przedmieściu Toruńskim, tj. przy zbiegu dzisiejszego pl. Kilińskiego i ul. Babinej, którą kiedyś płynął dopływ Prosny. Rok później szopę zastąpił budynek murowano-drewniany z wnętrzami zdobionymi przez znanego warszawskiego malarza Antoniego Smuglewicza, współpracującego z Bogusławskim. Scena tych dwóch artystów, wzniesiona przez lokalnych rzemieślników, przetrwała do 1817 r. Kilka lat później miejsce zabudowań duchaków, wraz z teatrem, zajęła fabryka włókiennicza, po latach przekształcona w stojącą do dzisiaj kamienicę. Mimo tego następstwa zdarzeń, założyciel sceny narodowej zostawił nad Prosną coś być może najcenniejszego. W kryptach katedry św. Mikołaja w Kaliszu pochowano zmarłą nagle aktorkę Annę Lampel, przyjaciółkę Bogusławskiego.
Bibliografia:
- Błaszczyk D., Architektura Teatru im. W. Bogusławskiego w Kaliszu, Kalisz 2016.
- Bruś-Kosińska J., Budynki teatralne Kalisza, Kalisz 2007.
- Górzyński M., Dziewiętnastowieczny Teatr Miejski w Kaliszu, Kalisz 2017.
- Kaszyński S., Teatralia kaliskie, Łódź 1972.
- Kozłowska I., Teatr w Kaliszu w okresie II Rzeczypospolitej, Kalisz 2005.
- Splitt J. A., Aktorowie w podróży, w: J. Chojka, red., 200 lat sceny nad Prosną, Kalisz 2000, s. 10-25.
- Tabaka A., M. Błachowicz, cykl historyczny „Życie Kalisza”:
- Jak kaliszanie budowali teatr, ŻK 2013, nr 19
- Jaki teatr dla Kalisza? ŻK 2013, nr 20
- Zbiór rozkosznych wrażeń dla oka, ŻK 2011, nr 20
- Grzesznica w katedrze, ŻK 2013, nr 17
- Tabaka A., Teatr dla wszystkich? Spór o rolę teatru miejskiego na tle dyskusji społeczno-politycznych w Kalisz w latach 30. XX w. – zarys problematyki, Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Kalisz 2021, s. 122-138.
- Tabaka A., Dwieście kufrów dekoracji. Kilka uwago o <smaku prowincjonalnym>, w: Region książka. Szkice z dziejów książki regionalnej, pod red. Ewy Andrysiak i Elżbiety Steczek-Czerniawskiej, Kalisz 2016, s. 237-247.
